Yapay Zekâ ile Kaynakça Oluşturma: DOI Doğrulama Neden Şart?

Sohbet tabanlı bir yapay zekâ aracından “konumla ilgili 10 kaynak ver” istediğinizde, biçimce kusursuz görünen ama gerçekte var olmayan makale künyeleri alabilirsiniz. “Halüsinasyon” denen bu davranış, akademik yayıncılıkta ve kütüphanecilik alanyazınında sıkça raporlanan, iyi bilinen bir sorundur: yazar adları gerçek, dergi gerçek, başlık makul — ama o makale hiç yazılmamıştır. Doğrulanmadan kaynakçaya giren böyle bir künye, tezin veya makalenin güvenilirliğine ciddi zarar verir.

Uydurma atıf neden oluşur?

Büyük dil modelleri metinlerin istatistiksel kalıplarını öğrenir; bir veritabanına bakıp kayıt getirmez. “Kaynak ver” istendiğinde model, atıf biçimine uyan olası bir yazar–başlık–dergi–yıl kombinasyonu üretir. Bu kötü niyet değil, çalışma biçiminin doğal sonucudur: model kaynağı hatırlamaz, kurgular. Bu yüzden çözüm “daha iyi bir istem” değil, üretilen her künyenin gerçek bir kayıtla doğrulanmasıdır.

DOI nedir, doğrulama ne demek?

DOI (Digital Object Identifier), bir yayına atanan kalıcı ve benzersiz tanımlayıcıdır; doi.org üzerinden yayının güncel adresine çözümlenir. Crossref ve DataCite gibi kayıt kuruluşları her DOI için başlık, yazarlar, dergi ve yıl gibi meta verileri tutar. DOI doğrulama iki soruya yanıt arar:

• Bu DOI gerçekten kayıtlı mı? (Çözümlenmeyen DOI, var olmayan kaynak işaretidir.)
• Kayıtlı meta veri, metindeki künyeyle uyuşuyor mu? (Başlık/yazar/yıl farklıysa künye hatalıdır ya da başka bir yayına aittir.)

Kaynakçanı korumak için pratik kontrol listesi

• Yapay zekânın önerdiği her künyeyi DOI, Crossref, OpenAlex veya Google Scholar üzerinden teyit et; bulamadığın künyeyi kaynakçaya alma.
• DOI'si olmayan kaynaklarda (eski kitaplar, raporlar, tezler) yayınevi kaydını, kütüphane katalogunu veya YÖK Ulusal Tez Merkezi gibi resmî kayıtları ara.
• Okumadığın kaynağa atıf verme; ikincil kaynaktan atıf gerekiyorsa bunu dürüstçe (aktaran) göster.
• Künyeleri baştan itibaren tek bir yerde tut; teslim öncesi metin içi atıf ile kaynakça tutarlılığını denetle.
• DOI'nin varlığı tek başına yayının kalitesini göstermez; derginin alanındaki güvenilirliğini ayrıca değerlendir.

Gödel ile

Gödel'de kaynaklar OpenAlex ve Crossref gibi açık akademik veritabanlarından aranır; eklediğin atıfların DOI'si gerçek kayıtlarla eşleştirilerek doğrulanır ve doğrulanamayan atıflar görünür biçimde işaretli kalır — sessizce kaynakçaya karışmaz. Metin içi atıflarla kaynakça otomatik tutarlı tutulur; APA 7, IEEE, MLA, Chicago, Harvard ve Vancouver stilleri desteklenir. Biçim ayrıntıları için APA 7 ve IEEE rehber yazılarına bakabilirsin.