YÖK Üretken Yapay Zekâ Etik Rehberi'ne Uygun AI Kullanımı: Tez Yazarken Neye İzin Var?

Üretken yapay zekâ araçları tez ve makale yazım sürecine hızla girdi; öğrenciler kadar danışmanlar ve enstitüler de sınırın nerede olduğunu soruyor. Yükseköğretim Kurulu (YÖK), bu soruya çerçeve olması için yükseköğretim kurumlarında üretken yapay zekâ kullanımına dair bir etik rehber yayımladı. Bu yazı, rehberde ve uluslararası akademik yayın etiği pratiğinde öne çıkan ilkeleri ve bunların tez yazımındaki pratik karşılıklarını özetler. Bağlayıcı metin için YÖK'ün yayımladığı güncel rehberi (yok.gov.tr) ve kendi üniversitenizin/enstitünüzün uygulama esaslarını esas alın — kurumlar rehberi kendi yönergeleriyle ayrıntılandırabilir.

Çerçevenin özü: yasak değil, sorumlu ve şeffaf kullanım

Genel yaklaşım, üretken yapay zekâyı akademik üretimden tümüyle yasaklamak değil; şeffaf, beyan edilen ve hesap verebilir bir kullanım çerçevesine oturtmaktır. Kritik ayrım şudur: yapay zekâ, araştırma ve yazım sürecini destekleyen bir araç olabilir; ancak bilimsel katkının ve metnin sahibi yazardır. Aracın ürettiği her içerikten — doğruluğu, özgünlüğü ve atıfları dâhil — yazar sorumludur.

Öne çıkan ilkeler

Rehber metinlerinde ve büyük yayınevlerinin yapay zekâ politikalarında ortaklaşan başlıklar şöyle özetlenebilir:

• Şeffaflık ve beyan: hangi aracın, hangi amaçla ve hangi aşamada kullanıldığı açıkça beyan edilmelidir.
• Hesap verebilirlik: metindeki bilgi, yorum ve atıfların doğruluğundan yazar sorumludur; “yapay zekâ üretti” bir mazeret değildir.
• Yazarlık: yapay zekâ araçları yazar olarak gösterilemez; katkısı beyan bölümünde tanımlanır.
• Doğrulama: yapay zekâ çıktılarındaki bilgiler ve özellikle atıflar birincil kaynaktan doğrulanmalıdır (araçlar var olmayan kaynak üretebilir).
• Veri gizliliği: yayımlanmamış veriler ve kişisel veriler araçlarla paylaşılırken kurum kuralları ve KVKK gözetilmelidir.
• Kurumsal fark: her üniversite/enstitü ek kurallar koyabilir; danışmanla mutabakat şarttır.

Pratikte: hangi kullanım hangi tarafta?

Kesin sınırı kurumunuz çizer; ancak yaygın değerlendirme şu yöndedir:

• Genellikle kabul gören (beyanla): dil ve anlatım düzeltme, literatür keşfinde başlangıç noktası olarak kullanma, kendi yazdığın metne eleştirel geri bildirim alma, taslak plan üzerine tartışma.
• Riskli / ihlal sayılabilecek: bölümleri bütünüyle yapay zekâya yazdırıp kendi emeğin gibi sunmak, aracın verdiği atıfları doğrulamadan kaynakçaya koymak, kullanımı hiç beyan etmemek.
• Yol gösterici ölçüt: araştırma soruları, yöntem kararları, bulguların yorumu ve metnin son hâli sana ait mi? Süreci danışmanına açıkça anlatabiliyor musun?

Beyan nasıl yazılır?

Kurumunun hazır bir beyan şablonu yoksa, ön söz veya yöntem bölümünde kısa ve açık bir paragraf genellikle yeterlidir. İçermesi beklenenler:

• Hangi araç kullanıldı (ad ve mümkünse sürüm/tarih aralığı)?
• Hangi amaçla (dil düzeltme, literatür keşfi, geri bildirim vb.) ve hangi bölümlerde?
• Çıktılar nasıl doğrulandı ve metne nasıl yansıdı?

Gödel ile

Gödel bu çerçeveyi ürünün tasarımına koyar: senin yerine yazmaz; kendi metnini kurmana, iddiaları gerçek kaynaklara bağlamana ve atıfları DOI ile doğrulamana yardım eder. Sürüm geçmişi, kaynak izlenebilirliği ve iddia–kanıt denetimi, aldığın desteği danışmanına şeffaf biçimde gösterebilmeni kolaylaştırır. Genel bakış için Yapay Zekâ ile Tez Yazma sayfasına göz atabilirsin.